Τι πρέπει να αναγράφει η ετικέτα
Οι Ετικέτες τροφίμων συγκεντρώνουν τις πληροφορίες που χρειάζεται ο αγοραστής για να αναγνωρίσει ένα προϊόν, να κατανοήσει τη σύνθεσή του και να το χρησιμοποιήσει σωστά. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 ορίζει ποιες ενδείξεις είναι υποχρεωτικές και πώς πρέπει να παρουσιάζονται. Η ανάγνωση ετικετών τροφίμων γίνεται ευκολότερη όταν ελέγχετε πρώτα την ονομασία και τις βασικές πληροφορίες και έπειτα εξετάζετε τη σύνθεση και τη διατροφική δήλωση. Η θέση τους διαφέρει ανά συσκευασία, γι’ αυτό αξίζει να ελέγχετε τόσο την κύρια όψη όσο και τα πλαϊνά ή το πίσω μέρος.
Υποχρεωτικές ενδείξεις
Το άρθρο 9 του Κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011 προβλέπει τις βασικές αναγραφόμενες πληροφορίες για τα προσυσκευασμένα τρόφιμα. Κάθε ένδειξη απαντά σε διαφορετική πρακτική ανάγκη του αγοραστή.
- Η ονομασία του τροφίμου προσδιορίζει τι είναι το προϊόν και το διακρίνει από άλλα τρόφιμα, ώστε ο αγοραστής να μην βασίζεται μόνο στην εμπορική ονομασία ή στην εικόνα της συσκευασίας.
- Ο κατάλογος συστατικών περιγράφει τη σύνθεση, ενώ τα αλλεργιογόνα συστατικά δηλώνονται με σαφή επισήμανση μέσα στον κατάλογο ή, όταν δεν υπάρχει, με ξεχωριστή ένδειξη.
- Η ποσότητα ενός συστατικού αναγράφεται όταν απαιτείται, όπως όταν αυτό εμφανίζεται στην ονομασία ή τονίζεται με εικόνα· η καθαρή ποσότητα δείχνει πόσο τρόφιμο περιέχει η συσκευασία.
- Η ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας ή η ημερομηνία λήξης ενημερώνει για τον χρόνο κατανάλωσης, ενώ οι συνθήκες διατήρησης εξηγούν πώς πρέπει να φυλάσσεται το προϊόν.
- Το όνομα ή η εμπορική επωνυμία και η διεύθυνση του υπεύθυνου επιχείρησης προσδιορίζουν τον φορέα επικοινωνίας· η χώρα προέλευσης ή ο τόπος προέλευσης δηλώνεται όπου απαιτείται.
- Οι οδηγίες χρήσης αναγράφονται όταν χωρίς αυτές είναι δύσκολη η κατάλληλη χρήση· για ποτά με περιεκτικότητα αλκοόλ πάνω από 1,2% κατ’ όγκο δηλώνεται η αλκοολική περιεκτικότητα.
- Η δήλωση διατροφικής αξίας παρουσιάζει βασικά στοιχεία για τη θρεπτική σύσταση, όπως την ενέργεια και τις ποσότητες θρεπτικών συστατικών, διευκολύνοντας τη σύγκριση ανάμεσα σε προϊόντα.
Οι συγκεκριμένες ενδείξεις επιτρέπουν να ελέγξετε τη σύσταση, την ποσότητα και τον χειρισμό του προϊόντος πριν από την αγορά ή την κατανάλωσή του.
Γλώσσα και ευανάγνωστο μέγεθος γραμμάτων
Το άρθρο 15 απαιτεί οι πληροφορίες να αναγράφονται σε γλώσσα εύκολα κατανοητή από τους καταναλωτές της χώρας διάθεσης. Για τρόφιμα που πωλούνται στην Ελλάδα, η επισήμανση πρέπει να είναι στα ελληνικά· μπορούν να υπάρχουν παράλληλα και άλλες γλώσσες. Το άρθρο 13 ορίζει ελάχιστο ύψος πεζού γράμματος 1,2 χιλιοστά για τις υποχρεωτικές ενδείξεις. Όταν η μεγαλύτερη επιφάνεια της συσκευασίας είναι μικρότερη από 80 τετραγωνικά εκατοστά, το ελάχιστο ύψος μειώνεται σε 0,9 χιλιοστά. Για συσκευασίες με μεγαλύτερη επιφάνεια κάτω από 10 τετραγωνικά εκατοστά ισχύουν ειδικές εξαιρέσεις ως προς τις πληροφορίες που πρέπει να εμφανίζονται πάνω στη συσκευασία. Στην πράξη, ελέγξτε ότι τα γράμματα διαβάζονται χωρίς μεγέθυνση και ότι η ελληνική διατύπωση δεν καλύπτεται από πτυχές ή σφραγίσεις.
Σειρά των συστατικών
Σύμφωνα με το άρθρο 18, τα συστατικά τροφίμων καταγράφονται κατά φθίνουσα σειρά βάρους, όπως χρησιμοποιούνται κατά την παρασκευή. Το πρώτο συστατικό είναι εκείνο που συμμετέχει σε μεγαλύτερη ποσότητα σε σχέση με τα επόμενα. Η σύγκριση δύο προϊόντων γίνεται πιο ουσιαστική όταν αντιπαραβάλλετε την ίδια κατηγορία και ελέγχετε τη θέση των συστατικών που σας ενδιαφέρουν. Οι παρακάτω συνθέσεις είναι υποθετικά παραδείγματα, με ποσοστά που αθροίζουν στο 100%.
| Παράδειγμα προϊόντος | Ποσοστά κατά βάρος | Σειρά στον κατάλογο |
|---|---|---|
| Σούπα λαχανικών | Νερό 45%, ντομάτα 25%, καρότο 15%, κρεμμύδι 10%, ελαιόλαδο 5% | Νερό, ντομάτα, καρότο, κρεμμύδι, ελαιόλαδο |
| Μπισκότα | Αλεύρι 50%, ζάχαρη 25%, βούτυρο 15%, αυγό 8%, κακάο 2% | Αλεύρι, ζάχαρη, βούτυρο, αυγό, κακάο |
| Ρόφημα φρούτων | Νερό 70%, χυμός 20%, ζάχαρη 8%, χυμός λεμονιού 2% | Νερό, χυμός, ζάχαρη, χυμός λεμονιού |
Η σειρά δεν αποκαλύπτει από μόνη της ακριβή ποσοστά, εκτός αν αυτά δηλώνονται ξεχωριστά όπου απαιτείται. Συστατικά που αποτελούν λιγότερο από 2% του τελικού προϊόντος μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις του κανονισμού, να εμφανίζονται με διαφορετική σειρά μετά τα υπόλοιπα· γι’ αυτό η θέση τους χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία.
Προέλευση και ονομασίες
Η ένδειξη προέλευσης βοηθά να ξεχωρίσετε τον τόπο όπου παράχθηκε ένα τρόφιμο από τον τόπο όπου συσκευάστηκε ή διακινήθηκε. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 προβλέπει πότε η προέλευση πρέπει να δηλώνεται, ενώ ειδικοί κανόνες ισχύουν για κατηγορίες όπως το κρέας, τα ψάρια και το ελαιόλαδο. Οι ενδείξεις ΠΟΠ και ΠΓΕ αφορούν προϊόντα που συνδέονται με συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, αλλά ο βαθμός αυτής της σύνδεσης διαφέρει. Η προσεκτική ανάγνωση της ονομασίας και των σχετικών ενδείξεων αποσαφηνίζει τι ακριβώς εγγυάται η συσκευασία.
Πότε είναι υποχρεωτική η χώρα προέλευσης
Το άρθρο 26 του Κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011 απαιτεί να αναγράφεται η χώρα καταγωγής ή ο τόπος προέλευσης όταν η παράλειψη μπορεί να παραπλανήσει τον καταναλωτή, ιδίως όταν η συνολική παρουσίαση δημιουργεί εντύπωση διαφορετικής προέλευσης. Η υποχρέωση ισχύει επίσης για ορισμένες κατηγορίες βάσει ειδικών ευρωπαϊκών κανόνων. Συνεπώς, η χώρα στην οποία συσκευάστηκε ένα τρόφιμο δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τη χώρα όπου παρήχθη.
Οι βασικές κατηγορίες με ειδικές απαιτήσεις περιλαμβάνουν:
- Νωπό, ψυγμένο ή κατεψυγμένο χοιρινό, αιγοπρόβειο και κρέας πουλερικών: ο Κανονισμός (ΕΕ) 1337/2013 απαιτεί στοιχεία για τον τόπο εκτροφής και σφαγής.
- Βόειο και μοσχαρίσιο κρέας: οι ενδείξεις για τις χώρες γέννησης, εκτροφής και σφαγής διέπονται από ειδικούς κανόνες επισήμανσης βοείου κρέατος.
- Μέλι: αναγράφεται η χώρα ή οι χώρες συγκομιδής, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία για το μέλι και τις ισχύουσες απαιτήσεις επισήμανσης.
- Νωπά φρούτα και λαχανικά: για πολλές κατηγορίες, οι κανόνες εμπορίας απαιτούν να δηλώνεται η χώρα καταγωγής του προϊόντος.
- Εξαιρετικό παρθένο και παρθένο ελαιόλαδο: η ένδειξη προέλευσης είναι υποχρεωτική και προσδιορίζει τη χώρα ή τον προβλεπόμενο γεωγραφικό συνδυασμό.
- Αλιευτικά προϊόντα: οι πληροφορίες περιλαμβάνουν, ανάλογα με το είδος και τη μέθοδο αλιείας, την περιοχή αλίευσης ή εκτροφής και τη χώρα παραγωγής.
Η φράση «συσκευάστηκε σε» δηλώνει τον τόπο όπου έγινε η συσκευασία· από μόνη της δεν αποδεικνύει ότι εκεί καλλιεργήθηκε, εκτράφηκε ή παρασκευάστηκε το τρόφιμο. Αντίθετα, η ένδειξη «προϊόν της» δηλώνει χώρα καταγωγής, όταν πληρούνται τα σχετικά νομικά κριτήρια. Για παράδειγμα, ένα προϊόν μπορεί να συσκευαστεί στην Ελλάδα και να έχει ως χώρα καταγωγής άλλη χώρα· οι δύο πληροφορίες περιγράφουν διαφορετικά στάδια.
ΠΟΠ και ΠΓΕ
Οι προστατευόμενες ονομασίες προέλευσης και οι προστατευόμενες γεωγραφικές ενδείξεις κατοχυρώνουν ονομασίες προϊόντων με σύνδεση σε ορισμένη περιοχή. Το ενωσιακό πλαίσιο του Κανονισμού (ΕΕ) 1151/2012 διακρίνει τις δύο ενδείξεις κυρίως με βάση το πόσα στάδια παραγωγής πρέπει να πραγματοποιούνται εκεί.
| Κριτήριο | ΠΟΠ | ΠΓΕ |
|---|---|---|
| Γεωγραφική σύνδεση | Το προϊόν προέρχεται από συγκεκριμένη περιοχή, τόπο ή χώρα. | Το προϊόν συνδέεται με συγκεκριμένη περιοχή, τόπο ή χώρα. |
| Στάδια στην περιοχή | Όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και παρασκευής πραγματοποιούνται στην οριοθετημένη περιοχή. | Τουλάχιστον ένα στάδιο παραγωγής, μεταποίησης ή παρασκευής πραγματοποιείται στην περιοχή. |
| Βάση της προστασίας | Τα χαρακτηριστικά οφείλονται ουσιαστικά ή αποκλειστικά στο γεωγραφικό περιβάλλον, μαζί με φυσικούς και ανθρώπινους παράγοντες. | Η συγκεκριμένη ποιότητα, η φήμη ή άλλο χαρακτηριστικό αποδίδεται στη γεωγραφική προέλευση. |
| Τι δεν πιστοποιεί από μόνη της | Δεν αποτελεί γενική πιστοποίηση βιολογικής παραγωγής, διατροφικής αξίας ή υπεροχής στην ασφάλεια. | Δεν σημαίνει ότι όλα τα στάδια ή κάθε συστατικό προέρχονται από την οριοθετημένη περιοχή. |
Και στις δύο περιπτώσεις, η ονομασία προστατεύεται βάσει καταχωρισμένων προδιαγραφών και δεν λειτουργεί ως γενικός ισχυρισμός για κάθε τρόφιμο μιας περιοχής. Η ΠΟΠ απαιτεί ισχυρότερη σύνδεση όλων των σταδίων με τον τόπο, ενώ η ΠΓΕ αρκείται σε τουλάχιστον ένα στάδιο και σε αποδεδειγμένο δεσμό ποιότητας, φήμης ή χαρακτηριστικού με την περιοχή.
Ισχυρισμοί στη συσκευασία
Οι ισχυρισμοί στη συσκευασία περιγράφουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ενός τροφίμου, όπως η χαμηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά ή η απουσία σακχάρων. Για να χρησιμοποιηθούν, πρέπει να πληρούν τα όρια και τις προϋποθέσεις του Κανονισμού (ΕΚ) 1924/2006. Η σύγκριση ενός προϊόντος με άλλο, όπως στην ένδειξη «μειωμένη περιεκτικότητα», υπόκειται επίσης σε συγκεκριμένους κανόνες. Η προσεκτική ανάγνωση των διατυπώσεων βοηθά να ξεχωρίζετε έναν ελεγχόμενο διατροφικό ισχυρισμό από μια γενική περιγραφή.
Διατροφικοί ισχυρισμοί
Ο Κανονισμός (ΕΚ) 1924/2006 ορίζει ποια επίπεδα πρέπει να έχει ένα τρόφιμο για να φέρει κάθε διατροφικό ισχυρισμό. Τα όρια υπολογίζονται ανά 100 γραμμάρια για τα στερεά ή ανά 100 χιλιοστόλιτρα για τα υγρά, όχι αυθαίρετα ανά μερίδα.
| Ισχυρισμός | Όριο | Τι αφορά |
|---|---|---|
| Χαμηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά | Έως 3 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια στερεού ή 1,5 γραμμάριο ανά 100 χιλιοστόλιτρα υγρού | Συνολικά λιπαρά |
| Χωρίς σάκχαρα | Έως 0,5 γραμμάριο ανά 100 γραμμάρια ή 100 χιλιοστόλιτρα | Σάκχαρα, όχι κατ’ ανάγκη υδατάνθρακες συνολικά |
| Πηγή φυτικών ινών | Τουλάχιστον 3 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια ή 1,5 γραμμάριο ανά 100 χιλιοθερμίδες | Περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες |
| Υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες | Τουλάχιστον 6 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια ή 3 γραμμάρια ανά 100 χιλιοθερμίδες | Περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες |
| Μειωμένη περιεκτικότητα ή «light» | Μείωση τουλάχιστον 30% στο αναφερόμενο θρεπτικό συστατικό | Σύγκριση με αντίστοιχα τρόφιμα της ίδιας κατηγορίας |
Η ένδειξη «χωρίς σάκχαρα» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το τρόφιμο δεν περιέχει υδατάνθρακες: μπορεί, για παράδειγμα, να περιέχει άμυλο. Επίσης, δεν είναι το ίδιο με την ένδειξη «χωρίς προσθήκη σακχάρων», η οποία αφορά το αν προστέθηκαν μονοσακχαρίτες, δισακχαρίτες ή άλλα τρόφιμα για γλυκαντικό σκοπό. Αν υπάρχουν φυσικά σάκχαρα, απαιτείται σχετική διατύπωση ότι το προϊόν περιέχει φυσικά σάκχαρα.
Για να αναγράφεται «light» ή «μειωμένη περιεκτικότητα», η μείωση πρέπει να αφορά συγκεκριμένο θρεπτικό συστατικό ή την ενέργεια και να είναι τουλάχιστον 30% σε σχέση με συγκρίσιμο προϊόν. Η συσκευασία οφείλει να προσδιορίζει το χαρακτηριστικό που καθιστά το τρόφιμο «light», όπως τη μειωμένη περιεκτικότητα σε λιπαρά. Η απλή χρήση της λέξης χωρίς σαφή αναφορά στο τι έχει μειωθεί δεν δίνει στον καταναλωτή επαρκή βάση σύγκρισης.
Οι αριθμοί του πίνακα δείχνουν αν ένας ισχυρισμός ανταποκρίνεται στο θεσπισμένο όριο· δεν περιγράφουν από μόνοι τους όλη τη σύνθεση του τροφίμου. Για παράδειγμα, το όριο για «χαμηλά λιπαρά» αφορά τα λιπαρά και όχι την ποσότητα σακχάρων ή αλατιού. Ελέγξτε επομένως ποιο συστατικό κατονομάζει ο ισχυρισμός και αντιπαραβάλετέ το με τη διατροφική δήλωση ανά 100 γραμμάρια ή 100 χιλιοστόλιτρα, ώστε η σύγκριση ανάμεσα σε προϊόντα να γίνεται στην ίδια βάση.
Γιατί το «φυσικό» δεν είναι νομικός όρος
Για τα τρόφιμα συνολικά, η λέξη «φυσικό» δεν έχει έναν ενιαίο, εναρμονισμένο νομικό ορισμό που να εγγυάται συγκεκριμένη σύνθεση ή μέθοδο παραγωγής. Έτσι, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ένα προϊόν είναι λιγότερο επεξεργασμένο, δεν περιέχει πρόσθετα ή υπερέχει διατροφικά, χωρίς η λέξη από μόνη της να τεκμηριώνει κάτι από αυτά. Η χρήση της δεν επιτρέπεται να παραπλανά ως προς τα χαρακτηριστικά του τροφίμου, σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες ενημέρωσης των καταναλωτών του Κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011. Για να αξιολογήσετε τι περιέχει πραγματικά ένα προϊόν, βασιστείτε στις συγκεκριμένες ενδείξεις και στη διατροφική δήλωση, όχι μόνο σε έναν γενικό χαρακτηρισμό.
Συχνές ερωτήσεις για τις ετικέτες
Οι απαντήσεις που ακολουθούν βοηθούν στην ανάγνωση των βασικών πληροφοριών και στον εντοπισμό τους στη συσκευασία ή στο ράφι.
Ποιες ενδείξεις πρέπει να υπάρχουν σε κάθε συσκευασμένο τρόφιμο;
Συνήθως αναζητήστε την ονομασία του τροφίμου, τον κατάλογο συστατικών, την επισήμανση αλλεργιογόνων, την ημερομηνία, την καθαρή ποσότητα, τις οδηγίες διατήρησης και τα στοιχεία του υπεύθυνου επιχείρησης. Η ονομασία και η καθαρή ποσότητα βρίσκονται συχνά στο κύριο πεδίο της συσκευασίας, ενώ τα συστατικά και τα αλλεργιογόνα σε ξεχωριστό κατάλογο στο πίσω ή στο πλάι. Η ημερομηνία μπορεί να είναι τυπωμένη σε άλλη επιφάνεια, όπως στο καπάκι ή στη ραφή. Ελέγξτε επίσης τις οδηγίες αποθήκευσης δίπλα στις σχετικές πληροφορίες του προϊόντος.
Τι σημαίνει η σειρά των συστατικών;
Τα συστατικά αναγράφονται κατά φθίνουσα σειρά βάρους: εκείνο που χρησιμοποιήθηκε σε μεγαλύτερη ποσότητα εμφανίζεται πρώτο και εκείνο με τη μικρότερη τελευταία. Για να συγκρίνετε δύο παρόμοια προϊόντα, εντοπίστε στη λίστα τα συστατικά που σας ενδιαφέρουν και δείτε σε ποια θέση βρίσκονται. Αν, για παράδειγμα, ένα συγκεκριμένο συστατικό εμφανίζεται νωρίτερα στη μία λίστα από ό,τι στην άλλη, η συμμετοχή του στο συνολικό βάρος είναι μεγαλύτερη σε εκείνο το προϊόν. Η σύγκριση έχει νόημα μεταξύ προϊόντων της ίδιας κατηγορίας.
Πού βρίσκω την προέλευση των φρούτων και των λαχανικών;
Για φρέσκα φρούτα και λαχανικά, η χώρα προέλευσης αναγράφεται στη συσκευασία ή στην πινακίδα που συνοδεύει το προϊόν στο ράφι. Στα χύμα προϊόντα, ελέγξτε την πινακίδα δίπλα στην τιμή και βεβαιωθείτε ότι αφορά το συγκεκριμένο είδος και την παρτίδα που επιλέγετε. Στα συσκευασμένα, αναζητήστε τη σχετική ένδειξη πάνω στην ετικέτα ή στο κύριο πλαίσιο της συσκευασίας. Μην συγχέετε τη χώρα προέλευσης με τη διεύθυνση του διανομέα ή του συσκευαστή, που μπορεί να βρίσκεται σε διαφορετικό σημείο.